Ngắm trời đêm là thú vui không cần thiết bị để bắt đầu. Bài này nói cách bắt đầu bằng mắt thường.
Ba điều kiện
Trời quang. Điều kiện đầu tiên và cũng là khó nhất ở Việt Nam vào mùa mưa. Mùa khô và các tháng cuối năm ở miền Bắc thường cho bầu trời trong hơn.
Ít ánh sáng nhân tạo. Đây là yếu tố quyết định. Trong nội đô các thành phố lớn, chỉ nhìn được vài chục ngôi sao sáng nhất. Ra khỏi vùng sáng đô thị vài chục kilômét là số sao nhìn thấy tăng lên hàng chục lần.
Không có trăng. Trăng sáng lấn át hết các vật thể mờ. Muốn ngắm sao và Ngân Hà thì chọn những đêm gần đầu tháng hoặc cuối tháng âm lịch.
Để mắt thích nghi
Đây là điều đơn giản nhất mà hiệu quả rõ nhất, và hầu như ai mới bắt đầu cũng bỏ qua.
Mắt người cần khoảng hai mươi tới ba mươi phút trong bóng tối để đạt độ nhạy cao nhất. Trong khoảng đó, số sao nhìn thấy tăng lên rõ rệt.
Chỉ cần nhìn vào màn hình điện thoại vài giây là phá gần hết quá trình này. Nếu cần dùng đèn, dùng đèn đỏ — ánh sáng đỏ ít ảnh hưởng tới thị giác ban đêm hơn hẳn.
Xem được gì bằng mắt thường
- Các hành tinh sáng. Sao Kim rất sáng, thấy vào lúc chạng vạng hoặc rạng sáng tùy thời kỳ. Sao Mộc và sao Thổ cũng thấy rõ. Cách phân biệt hành tinh với sao: hành tinh thường không nhấp nháy, còn sao thì có.
- Ngân Hà. Dải sáng mờ vắt ngang bầu trời. Chỉ thấy được ở nơi thật tối và không trăng — nhưng khi thấy được thì rất đáng công đi.
- Các chòm sao. Ở vĩ độ Việt Nam, có thể thấy cả các chòm phương bắc lẫn nhiều chòm phương nam trong năm.
- Mưa sao băng. Vài trận diễn ra theo lịch hằng năm khá ổn định. Xem tốt nhất sau nửa đêm, và không cần nhìn về hướng cụ thể — nằm ngửa nhìn bao quát là hiệu quả nhất.
- Trạm vũ trụ. Đi qua như một điểm sáng chuyển động đều, không nhấp nháy. Có ứng dụng báo giờ nó bay qua nơi mình ở.
- Nguyệt thực — xem được bằng mắt thường an toàn.
Lưu ý an toàn: tuyệt đối không nhìn thẳng vào mặt trời, kể cả khi có nhật thực, nếu không có kính lọc chuyên dụng đúng chuẩn. Kính râm, phim chụp X-quang hay đĩa mềm đều không đủ và có thể gây tổn thương mắt vĩnh viễn.
Bắt đầu thế nào
- Tải một ứng dụng bản đồ sao. Chĩa điện thoại lên trời là nó chỉ đang có gì ở đó. Nhớ bật chế độ ban đêm để màn hình chuyển sang đỏ.
- Học nhận vài mốc trước. Chọn hai ba chòm sao dễ nhận, dùng chúng làm điểm định hướng để tìm những thứ khác.
- Mang theo chiếu hoặc ghế nằm — ngửa cổ nhìn lên lâu rất mỏi; thảm chống ẩm; áo ấm vì đứng yên ngoài trời lâu thấy lạnh hơn tưởng; và thuốc chống muỗi.
- Ống nhòm trước, kính thiên văn sau. Một chiếc ống nhòm thông thường cho thấy nhiều thứ hơn hình dung — các cụm sao, vệ tinh lớn của sao Mộc, và chi tiết trên mặt trăng. Rẻ hơn nhiều và dễ dùng hơn hẳn kính thiên văn cho người mới.
Đi đâu
Nguyên tắc chung: càng xa vùng sáng đô thị càng tốt, và ưu tiên nơi có tầm nhìn thoáng — bãi biển, đồi trống, vùng cao.
Nếu đi xa, nên đi cùng nhóm và báo cho người ở nhà. Và nhớ rằng nơi tối nhất cũng thường là nơi ít người và ít sóng điện thoại nhất.
Hỏi đáp nhanh
Vì sao phải chờ hai ba mươi phút mới thấy nhiều sao?
Mắt người cần khoảng hai mươi tới ba mươi phút trong bóng tối để đạt độ nhạy cao nhất. Chỉ cần nhìn màn hình điện thoại vài giây là phá gần hết quá trình đó — nên dùng đèn đỏ nếu cần ánh sáng.
Phân biệt hành tinh với sao thế nào?
Hành tinh thường không nhấp nháy, còn sao thì có.
Người mới nên mua kính thiên văn không?
Nên bắt đầu bằng ống nhòm thông thường. Nó cho thấy các cụm sao, vệ tinh lớn của sao Mộc và chi tiết trên mặt trăng — rẻ hơn nhiều và dễ dùng hơn hẳn.
Xem nhật thực có cần kính lọc không?
Bắt buộc, và phải là kính lọc chuyên dụng đúng chuẩn. Kính râm, phim chụp X-quang hay đĩa mềm đều không đủ và có thể gây tổn thương mắt vĩnh viễn.
