Tục ngữ về thời tiết là kho quan sát tích lũy qua nhiều đời. Một số có cơ sở khí tượng rõ ràng, một số chỉ đúng ở nơi sinh ra nó, và một số thì không.
Vì sao nhiều câu lại đúng
Trước khi có dự báo, người làm nông và đi biển buộc phải đọc trời để sống. Những gì đúng thì được truyền lại, sai thì bị bỏ. Đó là một quá trình sàng lọc dài — nên phần còn lại thường có lý do.
Điểm hạn chế nằm ở chỗ khác: chúng được đúc kết từ quan sát tại một vùng cụ thể. Mang sang vùng có chế độ gió mùa và địa hình khác thì có thể không còn đúng.
Nhóm có cơ sở rõ
Quan sát mây tầng cao báo thời tiết đổi. Có cơ sở thật — mây tầng cao thường xuất hiện trước một hệ thống thời tiết đang tiến tới, đi trước mưa một hai ngày.
Chuồn chuồn bay thấp báo mưa. Có giải thích hợp lý: trước mưa, độ ẩm tăng làm cánh côn trùng nặng hơn và các loài mồi bay thấp hơn, nên chuồn chuồn bay thấp theo. Cùng nhóm với các quan sát về kiến di chuyển, cá nổi lên mặt nước.
Trời oi bức trước cơn dông. Đúng và giải thích được: không khí nóng ẩm bốc lên là điều kiện hình thành mây dông.
Gió đổi hướng đột ngột kèm mát lạnh báo dông sắp tới. Đây là luồng khí lạnh tràn ra từ chân đám mây dông, thường đến trước mưa vài phút tới vài chục phút. Rất đáng tin và rất hữu ích.
Đau nhức xương khớp khi trời sắp đổi. Nhiều người có ghi nhận, và giả thuyết thường được nêu là do thay đổi áp suất khí quyển. Bằng chứng khoa học chưa thống nhất, nhưng cũng không bị bác bỏ.
Nhóm chỉ đúng theo vùng
Các câu về màu ráng trời báo mưa hay nắng thuộc nhóm này. Chúng dựa trên việc hệ thống thời tiết ở vùng ôn đới thường di chuyển theo một hướng khá ổn định, nên màu trời phía tây hay phía đông có ý nghĩa dự báo.
Ở vùng gió mùa nhiệt đới như Việt Nam, hướng di chuyển của các hệ thống thời tiết thay đổi theo mùa, nên các câu này kém tin cậy hơn — và mỗi vùng có phiên bản riêng, đúng cho chính vùng đó.
Tương tự là các câu gắn hiện tượng thời tiết với ngày tháng âm lịch cụ thể. Chúng phản ánh quy luật mùa của một vùng, không phải quy luật chung.
Nhóm không có cơ sở
Các cách dự đoán dựa trên việc gán ý nghĩa cho các hiện tượng ngẫu nhiên — một con vật xuất hiện, một điềm báo — thuộc nhóm này.
Cần nói rõ mà không cần chê: chúng là một phần của văn hóa dân gian, và có giá trị ở khía cạnh đó. Chỉ là không nên dùng để quyết định có ra khơi hay không.
Cách dùng hợp lý
Kinh nghiệm dân gian mạnh nhất ở quy mô mà dự báo hiện đại yếu nhất: vài giờ tới, tại chính chỗ mình đứng.
Dự báo mạnh ở quy mô ngày và vùng rộng. Hai thứ này bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau.
Cách kết hợp mà nhiều người làm nông và đi biển vẫn dùng: xem dự báo để lên kế hoạch cho vài ngày tới, và nhìn trời để quyết định trong ngày.
Một giá trị khác
Ngoài chuyện đúng sai, kho tục ngữ này còn là bản ghi chép về khí hậu của vùng qua nhiều thế hệ. Khi một câu tục ngữ về thời tiết bắt đầu không còn đúng nữa, bản thân điều đó cũng là một quan sát đáng chú ý.
Hỏi đáp nhanh
Chuồn chuồn bay thấp báo mưa có cơ sở không?
Có giải thích hợp lý. Trước mưa, độ ẩm tăng làm cánh côn trùng nặng hơn và các loài mồi bay thấp hơn, nên chuồn chuồn bay thấp theo.
Dấu hiệu dân gian nào đáng tin nhất?
Gió đổi hướng đột ngột kèm cảm giác mát lạnh — đó là luồng khí lạnh tràn ra từ chân đám mây dông, thường đến trước mưa vài phút tới vài chục phút.
Vì sao nhiều câu tục ngữ về trời chỉ đúng ở một vùng?
Vì chúng được đúc kết từ quan sát tại một vùng cụ thể. Mang sang vùng có chế độ gió mùa và địa hình khác thì có thể không còn đúng — đó không phải lỗi của người xưa.
Kinh nghiệm dân gian mạnh nhất ở đâu?
Ở quy mô vài giờ tới và tại chính chỗ mình đứng — đúng chỗ dự báo hiện đại yếu nhất. Dự báo mạnh ở quy mô ngày và vùng rộng; hai thứ bổ sung cho nhau.
