Việt Nam trải dài trên nhiều vĩ độ và có địa hình phức tạp, nên chế độ mùa ở ba miền khác nhau rõ rệt. Nói về "mùa ở Việt Nam" như một thứ chung là cách nói không dùng được.
Nguyên nhân chung: gió mùa
Khí hậu Việt Nam do gió mùa chi phối, với hai luồng chính đổi chiều theo mùa.
Gió mùa mùa đông thổi từ lục địa phía bắc xuống, mang không khí lạnh và khô. Nó ảnh hưởng mạnh tới miền Bắc, yếu dần khi xuống phía nam.
Gió mùa mùa hè thổi từ biển vào, mang hơi ẩm và gây mưa.
Địa hình — đặc biệt là dãy Trường Sơn — làm cho cùng một luồng gió gây mưa ở sườn này và khô ở sườn kia. Đây là lý do chính khiến mùa mưa miền Trung lệch hẳn so với hai miền còn lại.
Miền Bắc: bốn mùa
Miền Bắc có phân mùa rõ nhất, với mùa đông lạnh thực sự — điều hiếm thấy ở các nước cùng vĩ độ.
- Xuân — ấm dần, mưa phùn, độ ẩm rất cao. Đây là mùa của hiện tượng nồm.
- Hạ — nóng, mưa rào và dông, chịu ảnh hưởng bão.
- Thu — mát, khô, ít mưa. Được coi là dễ chịu nhất trong năm.
- Đông — lạnh, khô ở đầu mùa và ẩm hơn về cuối mùa, có các đợt không khí lạnh tăng cường.
Miền Nam: hai mùa
Nhiệt độ quanh năm cao và ít biến động, nên mùa được phân theo mưa chứ không theo nhiệt.
- Mùa mưa — khoảng từ tháng năm tới tháng mười một. Đặc trưng là mưa rào vào buổi chiều, mưa to nhưng thường không kéo dài cả ngày.
- Mùa khô — khoảng từ tháng mười hai tới tháng tư. Ít mưa, nắng nhiều, và đây cũng là giai đoạn xâm nhập mặn ở vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long.
Miền Trung: mùa mưa lệch
Đây là điểm đặc biệt nhất trong chế độ mùa của Việt Nam.
Khu vực duyên hải miền Trung có mùa mưa vào cuối năm, khoảng từ tháng chín tới tháng mười hai — tức là đúng lúc miền Nam đang chuyển sang mùa khô.
Nguyên nhân là kết hợp của địa hình chắn gió và hoạt động của bão, áp thấp cùng không khí lạnh vào cuối năm. Đây cũng là lý do các đợt lũ lớn ở miền Trung tập trung vào giai đoạn này.
Trong khi đó, mùa hè ở đây lại là mùa khô nóng, với hiện tượng gió tây khô nóng thổi qua dãy Trường Sơn.
Tây Nguyên
Ở độ cao lớn hơn nên mát hơn đồng bằng cùng vĩ độ. Cũng có hai mùa mưa và khô như miền Nam, nhưng mùa khô ở đây khắc nghiệt hơn — thiếu nước tưới là vấn đề thường trực với cây công nghiệp.
Vì sao điều này quan trọng
Ngoài việc sắp xếp chuyến đi, chế độ mùa lệch nhau giữa các vùng có vài hệ quả thực tế:
- Lịch mùa vụ khác nhau hoàn toàn giữa các vùng.
- Mùa bão dịch dần từ bắc vào nam trong năm.
- Xây dựng phải chọn mùa khô của chính vùng đó, không theo lịch chung.
- Du lịch — cùng một tháng có thể là mùa đẹp ở vùng này và mùa mưa bão ở vùng kia.
Hỏi đáp nhanh
Vì sao mùa mưa miền Trung lệch hẳn hai miền kia?
Do địa hình chắn gió của dãy Trường Sơn kết hợp với hoạt động của bão, áp thấp và không khí lạnh vào cuối năm. Miền Trung mưa vào khoảng tháng chín tới tháng mười hai, đúng lúc miền Nam chuyển sang mùa khô.
Miền Nam có mấy mùa?
Hai — mùa mưa khoảng tháng năm tới tháng mười một, mùa khô khoảng tháng mười hai tới tháng tư. Nhiệt độ quanh năm cao và ít biến động nên mùa được phân theo mưa chứ không theo nhiệt.
Vì sao nói 'Việt Nam đang vào mùa mưa' là câu không có nghĩa?
Vì trong cùng một tháng, miền Nam có thể đang mưa dầm còn miền Trung đang khô hạn. Chế độ mùa ba miền lệch nhau rõ rệt.
Tây Nguyên khác gì miền Nam?
Cũng hai mùa mưa và khô, nhưng ở độ cao lớn hơn nên mát hơn đồng bằng cùng vĩ độ, và mùa khô khắc nghiệt hơn — thiếu nước tưới là vấn đề thường trực với cây công nghiệp.
